ติดต่อสอบถาม : 08 2843 3340  เมล์ : This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

สมณศักดิ์ตามพจนานุกรม  ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ หมายความว่า ยศพระสงฆ์ที่ได้รับพระราชทานมีหลายชั้น แต่ละชั้นมีพัดยศเป็นเครื่องกำหนด อาจกล่าวได้ว่า สมณศักดิ์ คือบรรดาศักดิ์ หรือยศที่พระมหากษัตริย์พระราชทานแก่พระสงฆ์ผู้ประพฤติดี ประพฤติชอบให้ดำรงมั่นอยู่ในสมณเพศ เพื่อเป็นกำลังสืบต่ออายุพระพุทธศาสนาและเพื่อให้การปกครองคณะสงฆ์เป็นไปโดย เรียบร้อย เพราะการที่พระสงฆ์รูปใดได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ ย่อมได้รับมอบหมายภาระหน้าที่ในการปกครองหมู่คณะแห่งสงฆ์ไปพร้อมกันด้วย
 
ประวัติความเป็นมาของสมณศักดิ์
 
              พัดยศ คือพัดเกียรติยศอันเป็นเครื่องราชสักการะอย่างหนึ่งที่พระมหากษัตริย์โปรด เกล้าฯ ให้สร้างขึ้น เพื่อพระราชทานแก่พระภิกษุผู้มีฐานันดรในคณะสงฆ์ เป็นการประกาศเกียรติคุณ เพิ่มขวัญและกำลังใจแก่พระสงฆ์ผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ ตามอย่างโบราณราชประเพณี
 
 
ชั้นยศสมณศักดิ์ของพระสงฆ์ไทยในปัจจุบัน
 
              ๑. สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ๑ พระองค์
              ๒. สมเด็จพระราชาคณะชั้นสุพรรณบัฏ ๘ รูป
              ๓. พระราชาคณะเจ้าคณะรอง ชั้นหิรัญบัฏ ๑๙ รูป
              ๔. พระราชาคณะชั้นธรรม ๓ รูป
              ๕. พระราชาคณะชั้นเทพ ๖๖ รูป
              ๖. พระราชาคณะชั้นราช ๑๔๔ รูป
              ๗. พระราชาคณะชั้นสามัญ ๓๙๔ รูป
              ๘. พระครูสัญญาบัตรชั้นตรี-โท-เอก-พิเศษ(ไม่จำกัดจำนวน)
              ๙. พระครูฐานานุกรม ตั้งได้ตามจำนวนที่ปรากฏในสัญญาบัตรของพระราชาคณะ
              ๑๐. พระครูประทวนสมณศักดิ์ (พระครูผู้อุปการะการศึกษา)(ไม่จำกัดจำนวน)
 
ลำดับพัดยศสมณศักดิ์ ฐานานุกรม เปรียญในงานพระราชพิธี - รัฐพิธี
         ปรับปรุงใหม่ พ.ศ. ๒๕๔๑ โดยความเห็นชอบของมหาเถรสมาคมในการประชุมครั้งที่ ๖/๒๕๔๑ เมื่อวันที่ ๒๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ.๒๕๔๑
 
         สมเด็จพระราชาคณะ
              ๑. สมเด็จพระสังฆราชเจ้า
              ๒. สมเด็จพระสังฆราช
              ๓. สมเด็จพระราชาคณะ ชั้นสุพรรณบัฏ (ตามอาวุโสโดยสมณศักดิ์)
 
         พระราชาคณะ
              ๔. พระราชาคณะ เจ้าคณะรอง ชั้นหิรัญบัฏ
              ๕. พระราชาคณะ เจ้าคณะรอง ชั้นสัญญาบัตร
              ๖. พระราชาคณะ ชั้นธรรม
              ๗. พระราชาคณะ ชั้นเทพ
              ๘. พระราชาคณะ ชั้นราช
              ๙. พระราชาคณะ ชั้นสามัญ
                            - พระราชาคณะปลัดขวา-ปลัดซ้าย-กลาง (พระสมุหวรคณิสสรสิทธิการ วัดพระเชตุพนฯ เป็นพระปลัดกลาง รูปแรก)
                            - พระราชาคณะ รองเจ้าคณะภาค
                            - พระราชาคณะ เจ้าคณะจังหวัด
                            - พระราชาคณะ รองเจ้าคณะจังหวัด
                            - พระราชาคณะ ชั้นสามัญเปรียญ ฝ่ายวิปัสสนาธุระ
                            - พระราชาคณะ ชั้นสามัญเปรียญ ป.ธ.๙-ป.ธ.๘-ป.ธ.๗-ป.ธ.๖-ป.ธ.๕-ป.ธ.๔-ป.ธ.๓
                            - พระราชาคณะ ชั้นสามัญเทียบเปรียญ ฝ่ายวิปัสสนาธุระ
                            - พระราชาคณะ ชั้นสามัญเทียบเปรียญ
                            - พระราชาคณะ ชั้นสามัญยก ฝ่ายวิปัสสนาธุระ
                            - พระราชาคณะ ชั้นสามัญยก
 
         พระครูสัญญาบัตร
              ๑๐. พระครูสัญญาบัตร เจ้าคณะจังหวัด (จจ.)
              ๑๑. พระครูสัญญาบัตร รองเจ้าคณะจังหวัด (รจจ.)
              ๑๒. พระครูสัญญาบัตร เจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชั้นเอก (จล.ชอ.)
              ๑๓. พระครูสัญญาบัตร เจ้าคณะอำเภอ ชั้นพิเศษ (จอ.ชพ.)
              ๑๔. พระครูสัญญาบัตร เทียบเจ้าคณะอำเภอ ชั้นพิเศษ (ทจอ.ชพ.)
              ๑๕. พระครูปลัดของสมเด็จพระราชาคณะ
              ๑๖. พระเปรียญธรรม ๙ ประโยค
              ๑๗. พระครูสัญญาบัตร เจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชั้นโท (จล.ชท.)
              ๑๘. พระครูสัญญาบัตร เจ้าคณะอำเภอ ชั้นเอก (จอ.ชอ.)
              ๑๙. พระครูสัญญาบัตร เทียบเจ้าคณะอำเภอ ชั้นเอก (ทจอ.ชอ.)
              ๒๐. พระครูสัญญาบัตร เจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชั้นตรี (จล.ชต.)
              ๒๑. พระครูสัญญาบัตร เจ้าคณะอำเภอ ชั้นโท (จอ.ชท.)
              ๒๒. พระครูสัญญาบัตร รองเจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชั้นเอก (รจล.ชอ.)
              ๒๓. พระครูสัญญาบัตร รองเจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชั้นโท (รจล.ชท.)
              ๒๔. พระครูสัญญาบัตร รองเจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชั้นตรี (รจล.ชต.)
              ๒๕. พระครูสัญญาบัตร ผู้ช่วยเจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชั้นพิเศษ หรือเทียบเท่า (ผจล.ชพ. หรือทผจล.ชพ.)
              ๒๖. พระครูสัญญาบัตร ผู้ช่วยเจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชั้นเอก ฝ่ายวิปัสสนาธุระ หรือเทียบเท่า(ผจล.ชอ.วิ. หรือ ทผจล.ชอ.วิ.)
              ๒๗. พระครูสัญญาบัตร ผู้ช่วยเจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชั้นเอก หรือเทียบเท่า (ผจล.ชอ. หรือทผจล.ชอ.)
              ๒๘. พระครูปลัดของพระราชาคณะ เจ้าคณะรอง ชั้นหิรัญบัฏ
              ๒๙. พระครูปลัดของพระราชาคณะ เจ้าคณะรอง ชั้นสัญญาบัตร
              ๓๐. พระครูฐานานุกรมชั้นเอกของสมเด็จพระสังฆราช
              ๓๑. พระเปรียญธรรม ๘ ประโยค
              ๓๒. พระครูสัญญาบัตร ผู้ช่วยเจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชั้นโท หรือเทียบเท่า (ผจล.ชท. หรือทผจล.ชท.)
              ๓๓. พระเปรียญธรรม ๗ ประโยค
              ๓๔. พระครูปลัดของพระราชาคณะ ชั้นธรรม
              ๓๕. พระครูฐานานุกรมชั้นโท ของสมเด็จพระสังฆราช (พระครูปริต)
              ๓๖. พระครูสัญญาบัตร รองเจ้าคณะอำเภอ ชั้นเอก (รจอ.ชอ.)
              ๓๗. พระครูสัญญาบัตร รองเจ้าคณะอำเภอ ชั้นโท (รจอ.ชท.)
              ๓๘. พระครูสัญญาบัตร เจ้าคณะตำบล ชั้นเอก ฝ่ายวิปัสสนาธุระ (จต.ชอ.วิ.)
              ๓๙. พระครูสัญญาบัตร เจ้าคณะตำบล ชั้นเอก (จต.ชอ.)
              ๔๐. พระครูสัญญาบัตร เจ้าคณะตำบล ชั้นโท (จต.ชท.)
              ๔๑. พระครูสัญญาบัตร เจ้าคณะตำบล ชั้นตรี (จต.ชต.)
              ๔๒. พระครูสัญญาบัตร เจ้าอาวาสวัดราษฎร์ ชั้นเอก (จร.ชอ.)
              ๔๓. พระครูสัญญาบัตร เจ้าอาวาสวัดราษฎร์ ชั้นโท ฝ่ายวิปัสสนาธุระ (จร.ชท.วิ.)
              ๔๔. พระครูสัญญาบัตร เจ้าอาวาสวัดราษฎร์ ชั้นโท (จร.ชท.)
              ๔๕. พระครูสัญญาบัตร เจ้าอาวาสวัดราษฎร์ ชั้นตรี (จร.ชต.)
              ๔๖. พระครูสัญญาบัตร รองเจ้าอาวาสวัดราษฎร์ (รจร.)
              ๔๗. พระครูสัญญาบัตร ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดราษฎร์ (ผจร.)
              ๔๘. พระเปรียญธรรม ๖ ประโยค
              ๔๙. พระเปรียญธรรม ๕ ประโยค
              ๕๐. พระครูปลัดของพระราชาคณะ ชั้นเทพ
              ๕๑. พระครูปลัดของพระราชาคณะ ชั้นราช
              ๕๒. พระครูวินัยธร
              ๕๓. พระครูธรรมธร
              ๕๔. พระครูคู่สวด
              ๕๕. พระเปรียญธรรม 4 ประโยค
              ๕๖. พระปลัดของพระราชาคณะ ชั้นสามัญ
              ๕๗. พระเปรียญธรรม 3 ประโยค
              ๕๘. พระครูรองคู่สวด
              ๕๙. พระครูสังฆรักษ์
              ๖๐. พระครูสมุห์
              ๖๑. พระครูใบฎีกา
              ๖๒. พระสมุห์
              ๖๓. พระใบฎีกา
              ๖๔. พระพิธีธรรม
 
              ในอดีตการพิจารณาแต่งตั้งและเลื่อนสมณศักดิ์แก่พระสงฆ์เป็นพระราชอำนาจ และเป็นพระราชกรณียกิจของพระมหากษัตริย์ เมื่อทรงเห็นหรือทรงทราบด้วยพระเนตรพระกรรณว่า พระภิกษุรูปใดมีความรู้ความเชี่ยวชาญในพระไตรปิฏก มีศิลาจารวัตรน่าเลื่อมใส มีความสามารถในการปกครองหมู่คณะให้เป็นไปด้วยความเรียบร้อย ทั้งยังเป็นศูนย์รวมแห่งศรัทธาของประชาชนแล้วก็จะพระราชทานสมณศักดิ์เพื่อ เป็นเกียรติและกำลังใจ ในการจะได้ช่วยกันจรรโลงพระพุทธศาสนาสืบไป
 
              ต่อมา ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นช่วงเวลาที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงดำรงตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราชเจ้า สกลมหาสังฆปริณายกอยู่นั้น เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะโปรดพระราชทานสมณศักดิ์แก่พระสงฆ์รูปใด ก็จะทรงปรึกษากับสมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ก่อนทุกครั้ง ตรงนี้ถือว่าเป็นจุดเริ่มต้นที่ทรงให้พระสงฆ์ได้มีส่วนร่วมในการพิจารณาเสนอ ความคิดเห็นได้
 
              ปัจจุบัน เป็นหน้าที่ทางคณะสงฆ์จะช่วยกันพิจารณาให้ความเห็นชอบตามลำดับขั้น คือ จากเจ้าอาวาส เจ้าคณะตำบล เจ้าคณะอำเภอ เจ้าคณะจังหวัด เจ้าคณะภาค และเจ้าคณะใหญ่ เมื่อได้รับความเห็นชอบจากเจ้าคณะผู้ปกครองตามลำดับแล้ว สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ จึงได้เสนอเรื่องเพื่อนำความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาขอพระราชทานสมณศักดิ์ ตามระเบียบของทางราชการต่อไปแต่ในการพระราชทานสมณศักดิ์ชั้นสูง เช่น สมเด็จพระสังฆราชหรือสมเด็จพระราชาคณะ ทางคณะสงฆ์ชอบที่จะถวายพระเกียรติแด่องค์พระมหากษัตริย์ด้วยการเสนอนามพระ เถระที่เห็นสมควรขึ้นไปหลายรูปเพื่อให้ทรงพิจารณาตามพระราชอัธยาศัย เป็นธรรมเนียมปฏิบัติเสมอมา เพราะพระราชอำนาจส่วนนี้เป็นของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเพียงพระองค์ เดียว
 
พิธีทรงตั้งสมณศักดิ์
 
              ปัจจุบันการพระราชทานสมณศักดิ์ระดับพระครูสัญญาบัตรจะทรงมอบให้ผู้แทน พระองค์คือสมเด็จพระสังฆราชหรือเจ้าคณะใหญ่ในหนนั้น ๆ เป็นผู้มอบแทน
 
              ปัจจุบันการพระราชทานทรงตั้งและเลื่อนสมณศักดิ์นั้น โดยปรกติ จะมีการพระราชพิธีพระราชทานฯ ในวันเฉลิมพระชนมพรรษา ๕ ธันวาคม ของทุกปี หรือในกรณีพิเศษ เช่น ในงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี พุทธศักราช ๒๕๔๙ ในวันที่ ๙ มิถุนายน
 
              ซึ่งการพระราชทานสมณศักดิ์นั้น เฉพาะการทรงตั้งและเลื่อนสมณศักดิ์สำหรับพระราชาคณะขึ้นไปจะทรงตั้งในพระที่ นั่งอมรินทร์วินิจฉัย ในพระบรมมหาราชวัง โดยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะทรงพระราชทานสัญญาบัตรพัดยศด้วยพระองค์เอง หรือมอบให้ผู้แทนพระองค์ (สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช) เป็นผู้พระราชทานแทน
              สำหรับการพระราชทานสมณศักดิ์เฉพาะระดับพระครูสัญญาบัตรนั้น ในปัจจุบันจะทรงมอบพระราชภาระให้ผู้แทนพระองค์คือ สมเด็จพระสังฆราช หรือ เจ้าคณะใหญ่ ในภาคนั้น ๆ เป็นผู้มอบสัญญาบัตรพัดยศแทน ในวัดในเขตการปกครองของเจ้าคณะใหญ่หนนั้น ๆ ตามแต่มหาเถรสมาคมจะกำหนด
 
 
ที่มา.-นายสุนทร สุภูตะโยธิน "คู่มือสมณศักดิ์สำหรับผู้บริหาร" (ฉบับปรับปรุงใหม่ พ.ศ.๒๕๔๑) รพ.กรังค์ปรีช์ อินเตอร์เนชั่นแนล จำกัด กรุงเทพฯ
         (นายสุนทร สุภูตะโยธิน อดีตหัวหน้าหมวดทำเนียบสมณศักดิ์ กรมการศาสนา)